Maroton Topleem

Alles wat u altijd al wilde weten over leem...

Neem gerust ook een kijkje op de website van Topleem www.topleem.eu

Een beknopt overzicht van het bouwmateriaal leem.

Leem en leemproducten

De moderne leembouw biedt een volwassen en volwaardig scala aan producten voor toepassing in de bouw, variërend van stucmaterialen voor de afwerking tot modulaire leemelementen voor bijvoorbeeld scheidingswanden. Productinnovatie en productie- en toepassingsverbeteringen hebben geleid tot de acceptatie van leem als normaal bouwproduct.

Categorieën

De leembouw kent vier productcategorieën:

  • stucmateriaal;
  • systeemelementen;
  • constructieve elementen;
  • opvulmateriaal voor skeletconstructies.

Stucmaterialen

De belangrijkste groep producten in Nederland zijn de stucmaterialen. Een optimale stucdikte is 2 centimeter, bij deze dikte komen de belangrijkste eigenschappen van leemstuc het beste tot hun recht. Daarom wordt er nog altijd vertind en geraapt en zijn

daar speciale stucmaterialen voor ontwikkeld. De afwerking van de raaplaag gebeurt tegenwoordig met de reeds op kleur gebrachte leemfinish.

De ondergronden waarop gestuukt kan worden variëren van rietmatten en conventioneel metselwerk tot kalkzandsteen en plaatmaterialen als gipskartonplaat.

Systeemelementen

Een minder toegepaste groep producten zijn de systeemelementen. Bruikbare kant-en-klaar elementen zijn de leemplaat met een afmeting van 150 x 62,5 x 2,5 centimeter en de modulaire leemblokken met een afmeting van 50 x 25 x 10 centimeter.

Het voordeel van deze producten is dat er snel en droog een optimale hoeveelheid leem kan worden aangebracht. De leemplaten kunnen het natte stucwerk - afgezien van een afwerklaag - vervangen. De leemblokken zijn zeer goed te gebruiken voor kamerscheidende wanden; ze zijn in prestatie vergelijkbaar met kalkzandsteen.

Beide systeemelementen kunnen de bouwtijd aanzienlijk verkorten - er is immers nauwelijks droogtijd - , maar zijn nog relatief duur.

Constructieve elementen

Deze categorie is te splitsen in producten en een bouwtechniek. Leemstenen zoals de Lekkerkerker leemsteen zijn uitermate geschikt voor constructief bouwen in leem. Drie verdiepingen zijn met een beperkte muurdikte van 30 centimeter makkelijk te realiseren; met een geringe toevoeging van cement zijn de stenen bovendien watervast.

Een andere manier om constructief te bouwen met leem is de stamptechniek (zie verklarende woordenlijst technieken). In een bekisting wordt leem gestort die met een trilplaat wordt aangestampt waardoor een massief lemen muur wordt gevormd die een groot draagvermogen heeft.

Opvulmaterialen

Veruit de oudste leemtechniek in Nederland is de traditionele vakwerktechniek. Een eikenhouten skelet wordt voorzien van vlechtwerk dat wordt volgesmeerd met leem. De moderne leembouw kent hierop zeer veel varianten, waarvan de belangrijkste bestaan uit:

  • stroleem, stro gedrenkt in leempap wordt in een bekisting gestort, zodat een massieve lemen muur ontstaat;
  • houtsnipperleem, houtsnippers gedrenkt in leempap worden in een verloren bekisting gestort;
  • invulling van het skelet met leemstenen.

Belangrijkste kenmerk van deze groep is dat de leem alleen als opvulling van een skelet wordt gebruikt of maximaal zelfdragend is. De technieken worden zeker in Nederland zelden toegepast. Oorzaken zijn het ontbreken van een langdurige periode van stabiel droog weer en vanwege de kosten.

Grondstoffen

Alle leemproducten zijn samengesteld uit zand en klei. Per product wordt een optimale verhouding zand en klei gekozen. Er kan een extra materiaal als wapening of voor extra body worden toegevoegd. De belangrijkste materialen hiervoor zijn:

  • stro (van 1 tot 3 centimeter in stucmaterialen en van 10 tot 60 centimeter in stenen, leemelementen of opvulmateriaal)
  • grof gesteente in massieve stampleem en vloeren;
  • jute en riet in plaatmaterialen.

Omdat al deze producten in de fabriek worden geproduceerd is binnen zekere marges een gegarandeerde standaardproductie mogelijk. Er wordt in het productieproces geen gebruik gemaakt van chemische toevoeging nog van verhitting. Mechanische menging of persing zijn de gebruikte productiemethodes.

Toepassingen

In de paragraaf categorie‘n is al aangegeven welke toepassingen leem kent. Belangrijk

voor het gebruik van leem in een ontwerp zijn twee uitgangspunten:

  • leem is in water oplosbaar;
  • leem heeft een geringe trek- en buigsterkte, waardoor overspanningen niet zondermeer gemaakt kunnen worden.

Leem kan in principe overal worden toegepast als wanden, plafonds of vloeren.

Vanwege de geringe waterresistentie is het niet aan te bevelen leem te gebruiken aan de buitenzijde van gevels of in aanraking te laten komen met water in natte ruimtes. Dat wil overigens niet zeggen dat leem niet toegepast kan worden in badkamers of keukens. Juist daar zou een optimale leemstuc of leemsteen goed toe te passen zijn. Leem is in staat

veel vocht op te nemen en kan dus condensatie tegen gaan.

Uiteraard moet direct en langdurig contact met water worden vermeden.

Leem is zeer geschikt voor toepassing op enkelwandige buitenmuren. De zogenaamde gevelvoorzetwand creëert een spouw waardoor de warmteweerstand wordt verhoogd

en het voorkomt vochtproblemen. Het systeem van een gevelvoorzetwand bestaat uit

een tengelwerk (rachels) met riet of Homatherm (houtvezelisolatieplaat) dat wordt afgestuukt met leem.

Een zeer interessante toepassing van leemstuc of leemstenen is de zogenaamde warmtewand. Deze moderne vorm van verwarmen leent zich bij uitstek om met leem te worden afgewerkt.

Verwerking

Aangezien alle leembouwproducten industrieel worden vervaardigd, is de verwerking

op de bouw aanzienlijk vergemakkelijkt. Stucmaterialen, metselmortels worden in bigbag of zakken geleverd en zijn kant-en-klaar voor verwerking met de hand of machinaal.

Leemplaten, leemblokken en leemstenen worden in standaardverpakkingen op pallets geleverd en zelfs opvulmaterialen kunnen kant-en-klaar worden geleverd.

De verwerking is in principe dezelfde als met conventionele bouwmaterialen, enige aandachtspunten daargelaten:

  • leem nooit vermengen met chemische mortels, het verlaagt de dampdoorlatendheid en kan afbreuk doen aan de kwaliteit van de leemproducten;
  • vertin- en raaplaag per laagdikte niet dikker aanbrengen dan 1,5 centimeter;
  • leemfinish niet dikker aanbrengen dan maximaal 3 millimeter;
  • leemstenen aan beide zijden voorzien van stuclaag;
  • leemstenen direct voegen, niet naderhand;
  • bij oppervlakten van > dan 4 m2 massieve leemstenen gebruiken van minstens 11 centimeter breed;
  • onderste laag van metselwerk opstrekken uit vochtbestendigde stenen.
  • leemstuc hardt niet uit in de kuip, het is hierdoor mogelijk langer door te gaan met het stucwerk.

Bouwfysische eigenschappen

In het algemeen kan men stellen dat de lichtste leemsamenstelling de meeste voordelen oplevert in het klimaat van Nederland; dat isoleert immers het best. Wanneer men massief wil bouwen in leem is stroleem het meest geschikt (rho = 400 kg/m3). Het heeft bovendien een kleine dampdiffusieweerstand µd = 1m (normale constructies variëren van 5-10 m).

Een ander belangrijk punt van leem is dat het onbrandbaar is. Zowel de stenen, de stuc

als bijvoorbeeld stroleem zullen nooit in brand geraken. Uit een TNO-test uit 1993 blijkt dat een leemplafond van 3 centimeter dik gestuct op riet pas na 2 uur en 5 minuten

gevaar oplevert. Uit de test bleek dat dan de verbindingen dermate heet worden dat ze loslaten van het tengelwerk.

Leem blijkt hiermee dus een uitstekend brandwerend materiaal te zijn.

Brandveiligheid

Brandvertragingstijd wand 28 mm: 2 uur 5 min, conform NEN 6069 (TNO, maart 1993).

Afwerking

De afwerking van een massief lemen wand gebeurt idealiter met leemstuc. Aan de buitenzijde kan dat in Nederland problemen geven in verband met het klimaat. Het buitenspouwblad zal dan ook van een waterresistent materiaal gemaakt moeten worden. Aan de binnenzijde kan leem in negen van de tien gevallen gebruikt worden. Alleen in direct contact met water spoelt de leem uit.

Leem kan ook worden gebruikt op niet lemen ondergronden als beton, baksteen, kalkzandsteen, gipsplaat et cetera.

Speciaal voor de afwerking van lemen wanden is een afwerkingsmateriaal ontwikkeld dat bestaat uit zand en klei. Deze zogenaamde leemfinish is een natuurlijk gekleurde stuc die maximaal 3 millimeter dik over de raaplaag wordt gesmeerd. Alhoewel de leemfinish speciaal voor leem is ontwikkeld (dampdoorlatend) kan het ook op ieder andere gladde ondergrond worden aangebracht, alsmede op gipsplaat.

De oppervlaktestructuur van leemfinish is glad, gesponst of schuurwerk. De hardheid is vergelijkbaar met kalkmortel.

Richtlijnen verbruik

De leemproducten worden kant-en-klaar geleverd. De stucmaterialen worden met water aangemaakt en kunnen dan direct worden verwerkt. De hoeveelheid water is afhankelijk van de voorkeur van de stukadoor (sommigen werken liever met een wat dunnere substantie dan anderen). Daarnaast speelt ook de ondergrond mee; op snel zuigende ondergronden mag de stuc natter zijn dan op langzaam zuigende. In het algemeen kunnen de volgende verhoudingen als uitgangspunt dienen:

  • BASISleem: per 100 kg droge stof 15 a 20 liter water
  • TOPLEEMfinish: per 100 kg droge stof 24 a 30 liter water.
  • Verbruik BASISleem per 1.000 kg:
  • Schoon metselwerk: ± 50 m2
  • grof metselwerk: ± 45 m2
  • riet: ± 40 m2
  • Verbruik TOPLEEMfinish per 25 kg:
  • BASISleem glad: 8 a 10 m2
  • BASISleem ruw: 6 a 8 m2
  • beton 6 a 8 m2
  • gipsplaat: 6 a 10 m2
  • kalk-/gipswand: 6 a 8 m2

Verschillen in m2 komen door finishsamenstelling, donkere tinten geven meer verbruik.

Een belangrijk verschil met de conventionele stucmethode is de afwerking. Goed sponsen en afvegen van de wand met een zachte borstel, maakt deze geheel stofvrij. Dit vergt extra aandacht na het opzetten.

Leemterminologie

In de leembouw worden diverse termen gebruikt die niet gebruikelijk zijn in de conventionele bouw. Daarom wordt hier een lijst gegeven van de belangrijkste termen en technieken.

LICHTE LEEM: alle leemproducten met een dichtheid van minder dan 1.000 kg/m3 onverwerkt en ongeacht welke vorm.

Massieve leem: alle leemproducten met een dichtheid van 1.000 kg/m3 of meer onverwerkt en ongeacht welke vorm.

STAMPLEEM: leembouwtechniek waarbij leem in verloren of normale bekisting wordt gestort en in meer of mindere mate wordt aangestampt. De term wordt vooral gebruikt om zware massief gebouwde wanden van leem en grind aan te duiden. Een techniek die vooral in geluidwerende constructies wordt gebruikt of in mediterrane of warmere gebieden wordt toegepast.

STROLEEM: leembouwtechniek waarbij stro in leempap wordt gedrenkt en wordt gestort in een bekisting (vorm van stampleem), de leem wordt echter zeer licht aangestampt. Geschikt voor buitengevelisolatie in koude klimaten.

HOUTSNIPPERLEEM: leembouwtechniek waarbij houtsnippers in leempap worden gedrenkt en in een verloren bekisting worden gestort. Variant van stroleemtechniek.

LEEMVOORZETWAND: renovatietechniek waarbij op tengelwerk reit wordt gespannen en wordt afgestuukt met leem. Deze techniek creëert in een bestaande ruimte een nieuwe ruimte die voor optimale kwaliteit van het binnenklimaat.

BASISLEEM: leem voor vertin- en raaplaag samengesteld uit zand en klei. Deze leem wordt met de hand of machinaal aangebracht in een laagdikte van maximaal 1,5 centimeter.

LEEMFINISH: stucmateriaal op basis van zand en klei (en reeds op kleur gebracht) dat

alleen als afwerklaag wordt verwerkt tot 3 millimeter dik.

LEEMPLAAT: plaat samengesteld uit riet, leem en jute afmetingen 150 x 62,5 x 2,5 centimeter. De plaat vervangt leemstuc en is te gebruiken als schoon materiaal of als ondergrond voor dunne raaplaag met afwerking.

LEEMBLOK: modulair bouwelement van klei en stro, afmeting 50 x 25 x 10 centimeter met messing en groef. Te gebruiken voor binnenspouwblad en scheidingswanden in woningen of kantoren.

LEEMSTEEN: steen samengesteld uit leem met toeslagstoffen als stro of hout voor lichte leemstenen, en met grind of zand voor massieve leemstenen. De steen is ongebakken.

Technische informatie

 

 

Producten

Maraton; logo; leemstuc; Topleem; logo; leemstuc;